اوردج بيك بيات ، « 1 » محمد ربيع ، « 2 » عبد اللطيف شوشترى ، « 3 » ابو الحسن ايلچى ، « 4 » سلطان الواعظين « 5 » و آقا احمد كرمانشاهى « 6 » از خود نوشته‌هايى به يادگار گذاشته‌اند كه حتى نام برخى از اين نوشته‌ها در خور تأمل است : تحفة العالم ، حيرت نامهء سفرا و سفينهء سليمانى . اين افراد با احساسى توأم با اعجاب و حيرت به وصف پيشرفت‌هاى علمى و شيوهء حكومتى و روابط اجتماعى غربيان مىپردازند . و اين تنها به غربزدگانى همچون ابو الحسن « 7 » ايلچى اختصاص ندارد ، بلكه دانش آموختگانى روحانى از حوزه‌هاى علمى شيعه را نيز همچون سلطان الواعظين « 8 » در بر مىگيرد . عبد اللطيف در وصف آنان مىنويسد : بر طباع قاطبهء مردم آن ديار حتى عوام و مردم بازار ، ذوق و حكمت و دانش مرتسم و منطبع ، و الحق در اين اوان انگلستان رونق شكن بازار اشراقيان و يونان و هر يك از فرومايگان آن مملكت ، ناسخ فضايل فيثاغورث و افلاطون است . « 9 » سلطان الواعظين از آبادانى كشور انگلستان و شهر لندن مىگويد و نظافت و نزاهت شهر را تا جايى مىداند كه چنان چه كل شهر را گردش نمايند يك مشت خاشاك به هم نرسد . « 10 » و ايلچى دربارهء مردم لندن مىنويسد : و مطلب از ايراد اين گزارشات ، آشكار كردن خيرخواهى و بىآزارى مردم اين شهر است كه تا گناه بر گناهكار ثابت نشود به معرض مؤاخذه در نياورند كه ترسند مبادا بىگناهى را آزار رسانيده باشند . « 11 »

--> ( 1 ) . همان ، ص 160 . ( 2 ) . همان ، ص 164 . ( 3 ) . همان ، ص 272 - 280 . ( 4 ) . همان ، ص 280 - 290 . ( 5 ) . همان ، ص 290 - 299 . ( 6 ) . همان ، ص 299 - 306 . ( 7 ) . همان ، ص 280 - 290 . ( 8 ) . همان ، ص 290 - 299 . ( 9 ) . همان ، ص 279 . ( 10 ) . همان ، ص 295 . ( 11 ) . همان ، ص 287 .